श्रीमती सुधा सिंह स्मारक संस्कृत महाविद्यालयस्य परिचयः तथा स्थापना-उद्देश्यम्

श्रीमती सुधा सिंह स्मारक संस्कृत महाविद्यालयः, ग्रामः–पुंवासी, डाकघरम्–महाराजपुरम्, जनपदः–प्रतापगढ़ः, बी. एन. सिंह स्मारक समित्या सञ्चाल्यते। एषा समिति: प्रतापगढ़-जनपदे शिक्षाक्षेत्रे, सामाजिकोत्थाने, भारतीय-संस्कृतेः संरक्षणे च अग्रणी प्रतिष्ठिता संस्था अस्ति। अस्याः समितेः प्रमुखो ध्येयः ग्रामीणक्षेत्रेषु निवसतां छात्राणां गुणवत्तायुक्तां, संस्कारप्रधानां, मूल्याधारितां च शिक्षां प्रदातुं तथा भारतीय-ज्ञानपरम्परायाः, वैदिक-संस्कृतेः, सनातन-धर्मस्य च संरक्षणं, संवर्धनं च कर्तुमस्ति।

कालान्तरात् विकासखण्डस्य बिहार-क्षेत्रस्य समीपवर्ती-प्रदेशेषु निवसद्भिः विद्वद्भिः, धर्माचार्यैः, समाजसेविभिः तथा स्थानीय-जनप्रतिनिधिभिः पुनः पुनः एषा आवश्यकता प्रकटिता यत् अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृत-महाविद्यालयस्य अभावात् छात्राः शास्त्री, आचार्य तथा अन्येषां संस्कृत-पाठ्यक्रमाणां अध्ययनार्थं दूरस्थेषु नगरप्रदेशेषु गन्तुं बाध्यन्ते। आर्थिक-सामाजिक-कारणैः अनेके छात्राः संस्कृताध्ययनात् वञ्चिताः भवन्ति, फलतः संस्कृतभाषायाः, वैदिकपरम्परायाः तथा भारतीय-संस्कृतेः प्रति जनसामान्यस्य अनुरागः शनैः शनैः न्यूनः अभवत्।

एतासां परिस्थितीनां सूक्ष्मतया विचारं कृत्वा बी. एन. सिंह स्मारक समित्या संस्कृत-महाविद्यालयस्य स्थापना अत्यावश्यकी इति निश्चितम्। तस्याः निर्णयस्य फलस्वरूपं ग्रामे पुंवासी, डाकघरे महाराजपुरे, जनपदे प्रतापगढ़े श्रीमती सुधा सिंह स्मारक संस्कृत महाविद्यालयस्य स्थापना अभवत्। अस्य संस्थानस्य मूललक्ष्यं केवलं संस्कृतभाषायाः शिक्षणमेव न, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, वैदिक-परम्परायाः, नैतिक-मूल्यानां, आध्यात्मिक-जीवनस्य च संवर्धनम् अस्ति।

अत्र छात्रेभ्यः संस्कृतभाषायाः, व्याकरणस्य, साहित्यस्य, दर्शनशास्त्रस्य, वेदस्य, वेदाङ्गानां, ज्योतिषशास्त्रस्य तथा वैदिक-कर्मकाण्डस्य उच्चस्तरीयं शिक्षणं प्रदीयते। योग्यैः, अनुभवीभिः, विद्वद्भिश्च आचार्यैः छात्राणां सर्वाङ्गीण-विकासः क्रियते, येन ते विद्वांसः, अध्यापकाः, पुरोहिताः, ज्योतिषविदः, शोधकर्तारः तथा समाजस्य आदर्श-नागरिकाश्च भवितुं समर्थाः स्युः।

महाविद्यालये प्रतिदिनं प्रातःसायं च छात्रैः वेदमन्त्रोच्चारणं, संध्यावन्दनम्, यज्ञः, हवनम्, विविधाः वैदिक-अनुष्ठानाश्च विधिपूर्वकं क्रियन्ते। एतेषां आध्यात्मिक-कार्यक्रमाणां प्रभावेण छात्रेषु अनुशासनम्, सदाचारः, आत्मविश्वासः, सेवाभावः, राष्ट्रभक्तिः तथा सनातन-संस्कृतेः प्रति दृढा श्रद्धा विकसिताऽभवत्। अस्य प्रभावः स्थानीय-समाजेऽपि स्पष्टतया दृश्यते, यतो हि जनसामान्ये सनातन-धर्मस्य वैदिक-परम्परायाश्च प्रति पुनरपि श्रद्धा, विश्वासः, अनुरागश्च वर्धमानः अस्ति।

महाविद्यालयस्य अन्यत् महत्त्वपूर्णं ध्येयम् अस्ति यत् छात्राः वैदिक-कर्मकाण्डे, ज्योतिषशास्त्रे, संस्कृताध्यापने तथा धार्मिक-सेवाक्षेत्रे दक्षाः भूत्वा स्वावलम्बिनः भवेयुः। अत्र प्रशिक्षिताः छात्राः विवाहसंस्कारः, उपनयनम्, गृहप्रवेशः, नामकरणम्, यज्ञः, धार्मिक-अनुष्ठानानि, ज्योतिष-परामर्शः इत्यादिषु कार्येषु दक्षतां प्राप्नुवन्ति, समाजस्य सेवां कुर्वन्तः सम्मानजनकं जीवनोपार्जनमपि कुर्वन्ति।

अस्य महाविद्यालयस्य भौगोलिक-विशेषता अपि अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अस्ति। एतत् संस्थानम् ऐतिहासिक-राम-वन-गमन-पथे स्थितम् अस्ति। सुगम-आवागमन-व्यवस्थया प्रतापगढ़-जनपदात् तथा समीपवर्ती-जनपदेभ्यः छात्राणां, अभिभावकानां च आगमनं सुलभम् अस्ति। अतः संस्थानस्य सामाजिक-स्वीकार्यता, प्रतिष्ठा, लोकप्रियता च निरन्तरं वर्धमाना अस्ति।

अद्य श्रीमती सुधा सिंह स्मारक संस्कृत महाविद्यालयः केवलं शिक्षणसंस्था नास्ति, अपितु भारतीय-ज्ञानपरम्परायाः, वैदिक-संस्कृतेः, सनातन-धर्मस्य, नैतिक-मूल्यानां च संरक्षण-संवर्धनयोः एकं प्रभावशालि केन्द्रम् अस्ति। अयं महाविद्यालयः ग्रामीण-प्रदेशस्य छात्रेभ्यः गुणवत्तायुक्तां संस्कृतशिक्षां प्रदाय तान् संस्कारितान्, स्वावलम्बिनः, राष्ट्रहिताय समाजसेवायै च समर्पितान् नागरिकान् निर्माति। स्थानीय-जनानां दृष्ट्या एषः संस्थानः शिक्षायाः, संस्कृतेः, सामाजिक-परिवर्तनस्य च एकः प्रेरणास्रोतः तथा क्षेत्रीय-विकासस्य ऐतिहासिकः परिवर्तनकारी च प्रयासः इति मान्यते।